چکیده ای از تاریخ ملی شدن نفت

“صبح خرد”/”ساعدحسینی”؛ ملتی که تاریخ خودرافراموش میکند باید بارها مصایب را تکرار کند. امتیازنفت ایران درزمان مظفرالدین شاه درضعیف ترین برهه تاریخ ونااگاهی در۱۲۸۰ به یک انگلیسی بنام دارسی داده شد سهم ایران ازسود نفت ۱۶درصد تعین شد اما همین اندک را شرکت انگلیسی با صد حقه بازی هرطور که میخواست حساب میکرد؛

زیرا اول هیچ ایرانی حق محاسبه ونگاه کردن به دفاتر سود شرکت رانداشت دوم شرکت مبلغی را بعنوان سرمایه گذاری درشرکتهای دیگر درسایر کشورها برمیداشت سوم هیچگونه سودی از ان شرکتها به ایران داده نمیشد چهارم سوخت ناوگان عظیم دریایی انگلیس را باتخفیف ویژه نامعلوم تامین میکرد پنجم وفاجعه بار شرکت قبل از محاسبه سود سهم ایران از کل درامد برای انگلیس مالیات کم میکرد یعنی ایران بایداز سود خود به دولت انگلیس مالیات می پرداخت که عملا مالیت انگلیس به تنهایی سه برابر سهم ایران می شدولی ازاین فاجعه بارتر تشکیل دولتی درسایه درایران بود که اغلب نخست وزیران ووزرا ومعاونین واستانداران وفرمانداران ووکلا باتایید سفارت انگلیس باید صورتمیگرفت این موضوع بوسیله بسیاری ازمحققین ازجمله درصفحه ۶۲ کتاب کودتا اثر مورخ شهیر یروند ابراهامیان توضیح داده شده واتفاقا دغدغه اصلی ومحوری مصدق همین نفوذ نامشروع سیاسی بود ومساله اقتصادی ان دردرجه دوم بود زیرا اهرم اصلی انگلیس همین تسلط بر نفت بود البته بعضی ازدولتمردان ایران بعد از مشروطه متوجه بعد اقتصادی ان بودند ولی شرایط داخلی وخارجی مجالی برای طرح موضوع نمیداد تااینکه رضاشاه درسال ۱۳۰۷ تیمور تاش وزیر دربار را رامامور بازنگری در قرارداد نمود ولی بعلت سرسختی انگلیسی ها تا۱۳۱۰ حاصلی نداشت وتیمورتاش هم جان خودراد راثردسیسه انگلیسها ازدست داد اما انگلیسی درهمین سال همان چندرغاز سهم ایران را به بهانه رکود جهانی به یک چهارم رساندند که موجب خشم رضا شاه واتش زدن قرارداد در سال ۱۳۱۱گردید انگلیس به جامعه ملل شکایت برد وپس ازکشمکشها قرارشد مجددمذاکره کنند.

تا آن موقع که رضاشاه سفت و سخت پا فشاری و حتا دست به بردن را هم عنوان کرده بود ناگهان نرم شد و قرارداد جدید مبنی برافزایش حق امتیاز از جهار شلینگ به شش شلینگ وحق سود بیست درصد راضی شد ولی انگلیسی ها باپافشاری خواستار تمدید قرارداد بمدت سی ودوسال علاوه بر قرارداد سابق شدند که رضا شاه با خشم ولی وحشت درکمال ناباوری انرا پذیرفت واین راز مهم همچنان لاینحل بود تا در۱۳۲۶تقی زاده وزیر دارایی رضا شاه افشا کرد که انگلیس بطورجدی تهدید کرده بود که اگر ایران قبول نکند خوزستان را جدا وبعنوان یک شیخ نشین تحت حمایت قرارخواهد داد.

با توجه بااینکه درانزمان انگلیس توانایی انر داشت رضا شاه ناچار قبول کرد بعداز جنگ جهانی دوم درحالیکه قوای شوروی اذربایجان وارومیه رادرتصف داشت وپیشه وری وقاضی محمد علم خودمختاری ودرحقیقت جدایی طلبی برافاشته بودند در ۱۳۲۳ دولت شوروی وشرکتهای امریکایی خواستار امتیاز نفت شمال شدند قوام نخست وزیر مقاوله نامه ای با شورویها امضا کرد وسه وزیر توده ای درکابینه جای داد اما به همت دکتر مصدق قانونی گذراند که هیچ نخست وزیر وزیر یا معاونین صلاحیت دخالت درمساله نفت را بدون مجوز وبررسی از طرف مجلس ندارند به این ترتیب کفتا را دزه بعد از سه ماه تقلا دست خالی برگشت قوام در۱۳۲۶ تلاش کرد که مقاوله نامه رابه تصویب مجلس برساند ولی مجلس نه تنها انراتصویب نکرد بلکه قانونی گذراند که نخست وزیران باید برای تجدید نظر وبازپس گیری حقوق ایران درقرارداد های گذشته موظف باشند به اینصورت دولتهای قوام حکیمی هژیر سعی درمذاکره برای افزایش سهم ایران کردند.

نهایتا درتیر ۱۳۲۸ قرارداد جدیدی بنام قرارداد الحاقی بین نویل گس انگلیسی وگلشاییان وزیر دارایی ساعد منعقد شد که سهم ایران اندکی افزایش می یافت ولی قرارداد گنگ ونامفهوم ودوپهلو وداراری نواقص بود درنتیجه تلاشهای ساعد ومنصور برای تصویب ان به جایی نرسید وانگلیسیها چاره کار راروی کاراوردن نخست وزیری مقتدر دیدند ودر۱۳۲۹ رزم ارا ریس کل ستاد ارتش را باهمکاری امریکا روی کار اوردند اوبرای توجیه تصویب ان جمله معروف را گفت که ایرانی هانمیتوانند افتابه هم بسازند چه رسد به اداره صنعت نفت مصدق بلا فاصله اورا استیضاح نمود ناگفته نماند مصدق برای خنثی کردن تلاشهای انگلیس وعمال انها در۲۶/۹/۱۳۲۸ برای اولین بار پیشنهاد وطرح ملی شدن نفت رادرمجلس مطرح نموده بود رزم ارا در شانزدهم اسفند ۱۳۲۹بوسیله فداییان اسلام ترور شد ونهایتا باپرچمداری وپیشگامی ومجاهدت دکترمصدق قانون ملی شدن نفت در ۲۹/۱۲/۱۳۲۹ به تصویب نهایی رسید اما این فقط قطره ای ازاقیانوس هزاران ماجرایی است که طی بیست وهشتماه دولت مصدق روی داد وباز باید تاکیید کرد که بیرون اوردن ایران زیر سلطه پیدا وپنهان انگلیس مقدم بر اثرات اقتصادی ان بود. دکتر سید