فساد اداری چگونگی شکل گیری آن (بخش اول) / بقلم محمد کرمی

((عوامل موثر بر فساد اداری )) بخش اول

متاسفانه معضل فساد اداری در ادارات دولتی بسیاری از کشورهای جهان رواج دارد.
پدیده های نظیر ارتشاءو اختلاس پدیدهای جدیدی نسیتند و قدمت به اندازه خود دولت دارند اصولا اختیارات وانجصاراتی که به کارکنان ادارت بطور طببعی و اجتناب ناپذیر داده میشود رمینه را برای سوءاستفاده فراهم میکند .وهمانطور که گفتیم مختص دولت و یا محدوده تاریخی خاص نیست،بلایی است که نظام بروکاراتیک اداری  دولت های جدید و نظام دیوانسالاری قدیم را به شدت تهدید میکرد .و برای مبارزه با این پدیده شوم،همیشه درپی راهکار وکم کردن آن بودند.و به انواع  روش به مبارزه با آن پرداختن .در زمان ساسانیان قاضی که رشوه گرفته بودبه دستور پادشاه  زنده زند پوست او را کندن و از آن بالشی ساختند و فرزندش بر آن به سمت قضا نشاندن تاهمیشه در زیر پای خویش پوست کنده پدرش ببیند که حرمش رشوه خواری بود.
مورد متعددی است که نشان میدهد حکومتها همیشه نگران سواستفاده شخصی صاحب منصبان وکارگزان دولتی از موقعیت خویش بودند.
کاتیلیا حاگم یکی از ایالات هندوستان در یک نوشته بجا مانده از آرتاشاسترا چنین نوشت:
همانگونه که ذره ای عسل یا سم برنوک زبان فردی ریخته شود چشیدن آن اجتناب ناپذیراست،امکان ندارد کسی با ببت المال سرکار داشته باشد و حداقل مقداری از ثروت پادشاه را نچشد.
درچین باستان به منظور افزایش مقاومت مسولان در برابر وسوسه فساد مبلغی به عنوان Yang Lienیا غذای ضد فساد پرداخت میکردند .
“ابن خلدون” به فساد اداری توجه داشته وریشه آن راعلاقه طبقات حاکم به زندگی تجملاتی عنوان میکند .به اعتقاد “ابن حلدون” هزینه بالای رندگی تجملاتی طبقه حاکم را وادار میکرد به روشهای فساد اداری متوسل شوند .
امروز در اکثرکشورهای جهان پیوسته مواردی از فساد اداری کشف و گزارش میشود .واین گزارشات مویدی این نکته هست که همه کشورها با هر نظام سیاسی  گرفتار این معضلند،چنانکه شبکه مافیایی فساد اداری در ایتالیا در سال ۱۹۹۴مطبوعات چهره ازآن گشودند .
همچنین بررسی مطبوعاتی گویا این نکته است که فساد اشکال متعددی در جامعه دارد .نمونه های شناخت شده شامل اختلاس،ارتشاء،سوءاستفاده از امکانات دولتی،کم کاری،تبعیض ببن ارباب رجوع،تسریع کار بستگان و آشنایان وسوءاستفاده از موقعیت شغلی خود یا بستگان،و رانت های مختلف می باشد.
علاوه برآن بعضی از کارشناسان دامنه این مجموعه را وسیعتر کرده وبه وضع قوانین بعیضی به نفع سیاستمداران را نیز گونه ای از فساد اداری آوردند .این نوع رفتار که اصطلاحا به فساد قانونی یا فساد سیاسی معروف است .واین باور عمومی که فساد فقط شامل اعمالی شود که مغایر قانون است رد میکند.برای مثال،وضع قوانینی که بدون هیچ گونه توجیه اقتصادی یا یا اجتماعی انحصار خرید فروش و یا تولید محصولی را به یگ فرد،یا نهاد وگروه خاص اختصاص میدهد نمونه ای از فساد اداری است .

به دلیل این تنوع رفتارهای غیر قانونی،تعاریف گوناگونی از فساد اداری ارایه شده است .مثل تعریف ازمنظر قانون،تعریف برمبنای افکارعمومی جامعه،تعریف فساد برمبنای منافع عمومی،تعریف فساد براساس نقش!وابستگیهای اجتماعی و خانودگی در تصمیات کارگزاران که بسط این تعاریف از حوصله این مقاله خارج است و به ذکر این تعاریف اکتفا میکنیم .
نکته دیگری که در توجه به فساد باید مدنظر داشت،ومیزان،فساد را برآورد کرد باید یک مدلی از جامعه را طراحی کرد.تا بتوان عملکردها هرکدام از تکه های پازل اجتماع و میزان نقشی را که در این مدل دارند از منظر میزان نقش،ومیزان خسارت،بررسی کرد.
در این مدل،چند لایه وجود دارد،۱-سیاستگزاران کلان و رهبران وطبقه حاکم ۲-کارمندان و بدنه نظام بروکارتیک و سیستم اداری ۳-توده جامعه واشخاص حقوقی  خصوصی .
این سه لایه یک جامعه هستند که  میتواند فساد در آن شکل بگیرید .
معمولا مدیران کلان و طبقه حاکم خواهان،حفظ نظام هستند وبه هیچ وجه در پی تغییر نیستند،و معمولا بیشترین نقش را در اداره جامعه دارند و تصمیمات،کارایی و شیوه زندگی آنها هم بر ساختارسیاسی جامعه نقش دارند،هم براصلاح امور جامعه و معیشت و زندگی دیگر طبقات و هم بر ایجاد فساد .
کارمندان که به شیوه های مختلف جذب نظام اداری شدند،در واقع مجریان تصمیم های طبقه فوق هستند،و نسبت به بقای نظام حساسیت شان کمتر و گاهی مخالف هستند،اما توده مردم و اشخاص خصوصی،بخش عظیم اجتماع هستند شامل بازنشتگان،ببکاران،مشاغل آزاد که خود سه گروه هستند گروهی باطبقه حاکم رابطه دارند،بستگان،دوستان و آشنایان، گروهی قوم خویش کارمندان هستند و گروهی،که به هیچ طبقه ای نه طبقه حاکم نه کارکنان وکارمندان وابستگی ندارند .در واقع،فساد از این جا شروع می شود.عرضه و تقاضای فساد از این روابط سرچشمه میگیرد .معمولا لایه های اول دوم،به سبب موقعبت شغلی،دارا بودند اختیار بالقوه در معرض اختلاس و بهرمندشدند از رانت هستند .
فساد در محور مجزا قابل بحث وبررسی هست،
الف) فساد اداری که دردرون دولت شکل میگیرد شامل،استفاده شخصی از وسایل واموال دولتی،کم کاری گزارش ماموریت کاذب،صرف وقت دراداره برای امورشخصی،دزدی مواد اولیه وموادمصرفی متعلق به دولت توسط کارمندان،استفاده از امکانات اداری برای مقاصد سیاسی وحربی وجناحی فساد قانونی برای انتفاع سیاستمداران وکارمندان،فساد درتوزیع حقوق و مزایا وفرصتهای شغلی،اختلاس و سو استفاده مالی

پ)فسا  اداری در روابط بین دولت و شهروندان
مثل فساد در ارایه کالا وخدمات دولتی،فساد در فروش واموال واملاک دولتی به شهروندان،فساد در خریدهای از بخش خصوصی؟فساد در قراردادهای پیمانکاران،فساد درصدور مجوز برای برای فعالیتهای اقتحصادی و احتماعی بخش خصوصی،فساد در شناسایی و مبارزه باقانون شکنی،فساد مالیاتی و فساد استخدام،اخذه رشوه .

بقلم محمد کرمی