سد ماندگان؛ تهدیدی استراتژیک برای زاگرس و امنیت آبی جنوب ایران

حسین شفیعی_صبح خرد؛ در قلب زاگرس، آینده‌ای که باید سبزتر و پررونق‌تر باشد، امروز در سایه‌ی طرح عظیم «سد ماندگان» با ابهام و نگرانی روبه‌رو شده است. این گزارش روایتی مستند و مستدل از دغدغه‌های مردمان استان کهگیلویه و بویراحمد و همه‌ی زاگرس‌نشینان است؛ صدایی برخاسته از اعماق طبیعت و فرهنگ این سرزمین که بر آنیم با استناد به قانون و نظر کارشناسی، آن را به گوش همگان برسانیم.

اینجانب حسین شفیعی، بر خود فرض می‌دانم که این صدا را در قالب گزارشی شفاف و مبتنی بر واقعیت برای قضاوت و اقدام عموم هم‌وطنان و مسئولان محترم ارائه نمایم.

این گزارش بیانگر نگرانی عمیق مردم استان کهگیلویه و بویراحمد و تمامی جوامع زاگرس‌نشین درباره پیامدهای احداث سد ماندگان است. ما بر اساس اصول قانونی و یافته‌های کارشناسی، به بررسی تبعات زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی این پروژه می‌پردازیم و ضرورت بازنگری و شفافیت در روند اجرای آن را خواستاریم. هدف ما حفظ حقوق نسل‌های آینده و صیانت از میراث طبیعی و فرهنگی زاگرس است.

در نهایت، با درک کامل نگرانی مردم شریف و عزیز زاگرس نسبت به پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی سدسازی غیرمجاز در منطقه حساس دنا و پادنا، نکات کلیدی و فنی لازم برای مخالفت با این پروژه را به شرح زیر تقدیم حضور عزیزان می‌کنم. این نکات بر اساس اصول توسعه پایدار، حقوق محیط‌زیست و ملاحظات اجتماعی تهیه شده و می‌تواند در قالب گزارش یا بیانیه‌ای رسا مورد استفاده عموم قرار گیرد.

مخالفت فنی و کارشناسی با پروژه سد ماندگان در منطقه پادنا (دنا)

مقدمه

طرح احداث سد ماندگان در منطقه پادنا (رشته‌کوه زاگرس) که با هدف انتقال آب به استان‌های مرکزی و کویری برنامه‌ریزی شده، نه‌تنها پروژه‌ای غیرضروری است، بلکه تهدیدی جدی برای اکوسیستم بی‌نظیر زاگرس، منابع آب زیرزمینی و معیشت جوامع محلی محسوب می‌شود. این پروژه در تضاد آشکار با موازین توسعه پایدار و اصول حفاظت از محیط‌زیست قرار دارد.

نکات کلیدی و فنی برای مخالفت:

۱- تهدید جدی برای ذخیره‌گاه زیست‌کره دنا

رشته‌کوه دنا به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره و تحت حمایت یونسکو ثبت شده است. هرگونه دخل و تصرف غیراصولی در این اکوسیستم حساس، نه‌تنها تعهدات ملی بلکه تعهدات بین‌المللی ایران را نقض می‌کند.

این منطقه با ده‌ها قله مرتفع و صدها چشمه، «قلب تپنده زاگرس» است و احداث سد شریان‌های حیاتی این قلب را قطع خواهد کرد.

۲- تخریب منابع آب زیرزمینی و تشدید خشکسالی

سدسازی بر رودخانه‌های اصلی دنا باعث قطع جریان تغذیه‌ی آبخوان‌ها در پایین‌دست خواهد شد و به‌طور مستقیم منجر به: الف) پایین رفتن سطح آب چاه‌ها و خشک شدن قنوات در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و خوزستان؛

ب) خشک شدن مزارع و باغات دیم و آبی که معیشت هزاران خانوار روستایی و عشایری به آن وابسته است؛

ج) تشدید پدیده فرونشست زمین در دشت‌های پایین‌دست.

۳- نابودی تنوع زیستی منحصربه‌فرد

منطقه دنا یکی از غنی‌ترین حوضه‌های ژنتیکی ایران و خاورمیانه است.

ایجاد سد و دریاچه پشت آن، موجب تخریب رویشگاه‌های جنگلی بلوط و مراتع، نابودی کریدورهای مهاجرت حیات‌وحش (مانند خرس قهوه‌ای، کل و بز) و از بین رفتن آبزیان بومی و اندمیک خواهد شد.

۴- تشدید بیابان‌زایی در مبدأ (زاگرس)

هدف این پروژه انتقال آب از منطقه‌ای کوهستانی و نیمه‌مرطوب به منطقه‌ای خشک و کویری است. این روند در درازمدت منجر به: ۱) تغییر میکروکلیمای منطقه و کاهش رطوبت هوا؛

۲) خشک شدن پوشش گیاهی و افزایش آسیب‌پذیری در برابر پدیده ریزگرد؛

۳) ایجاد یک بحران زیست‌محیطی جدید در زاگرس برای حل یک مشکل در مناطق مرکزی.

۵- نادیده گرفتن حقوق تاریخی و فرهنگی مردم بومی

مردمان لُرزبان ساکن دامنه‌های دنا حقوق طبیعی و تاریخی بر منابع آب این منطقه دارند. محروم کردن آنان از این حق، به معنای نابودی اقتصاد محلی، افزایش فقر و مهاجرت اجباری است. اجرای این طرح، هویت فرهنگی جوامع محلی را که قرن‌ها در تعادل با طبیعت زیسته‌اند، نادیده می‌گیرد.

پرسش‌های بنیادین بدون پاسخ

آیا مطالعات جامع ارزیابی زیست‌محیطی (EIA) توسط نهادهای مستقل و معتبر انجام شده است؟ نتایج این مطالعات باید شفاف منتشر شود.

کارایی اقتصادی این پروژه چگونه توجیه می‌شود؟ با وجود هزینه‌های سنگین احداث و انتقال آب و خسارات زیست‌محیطی، آیا این طرح توجیه اقتصادی دارد؟

آیا راهکارهای پایدارتری مانند مدیریت مصرف آب، نوسازی شبکه‌های فرسوده، توسعه کشاورزی گلخانه‌ای و استفاده از پساب در استان‌های مقصد واقعاً بررسی شده‌اند؟

به‌نظر می‌رسد انتقال آب ساده‌ترین ـ و در عین حال مخرب‌ترین ـ راه‌حل انتخاب شده است.

۶- تجربه تلخ پروژه‌های مشابه

تجربه سد گتوند (شوری آب)، سد سیوند (آسیب به میراث فرهنگی و تشدید خشکسالی) و خشک‌شدن زاینده‌رود به‌علت انتقال‌های بی‌رویه، همگی نمونه‌هایی از پیامدهای سنگین طرح‌هایی مشابه هستند. آیا زمان درس گرفتن از اشتباهات گذشته نرسیده است؟

اینجانب نیز، همراه با سایر دلسوزان زاگرس‌نشین و در تکمیل گزارش‌های فنی پیشین که توسط بزرگوارانی چون آقای سیدجواد هادی‌اصل، مهندس وفانژاد و جمع زیادی از عزیزان ارائه شده، نکات حقوقی و کارشناسی فوق را یادآوری می‌کنم.

درخواست‌های فوری و قاطع:

۱- توقف فوری و بدون قید و شرط هرگونه عملیات اجرایی و مطالعاتی پروژه سد ماندگان تا زمان روشن‌شدن تمامی ابهامات.

۲- تشکیل کمیته‌ای مستقل شامل کارشناسان محیط‌زیست، هیدرولوژی، علوم اجتماعی و نمایندگان واقعی جوامع محلی؛ کارشناسانی مستقل از هر نهاد و سازمان.

۳- شفافیت کامل و انتشار تمام اسناد و مطالعات مربوط به پروژه برای بررسی عمومی.

۴- اولویت‌بندی راهکارهای پایدار مدیریت آب در استان‌های مرکزی به‌جای تخریب منابع طبیعی زاگرس.

سخن پایانی

زاگرس دیواری است در برابر بیابان‌های مرکزی ایران. نابودی زاگرس به معنای تشدید بیابان‌زایی و بحران آب در سراسر کشور است. پروژه سد ماندگان پادنا نه یک طرح توسعه‌ای، بلکه یک خطر استراتژیک برای امنیت آبی، غذایی و زیست‌محیطی جنوب‌غرب ایران است. ما در برابر آینده کودکان این سرزمین مسئولیم و اجازه نخواهیم داد منافع کوتاه‌مدت، میراث طبیعی و فرهنگی ایران را تهدید کند.

در پایان، با سروده‌ای زیبا از جناب امیر حشمت‌الله رحیمی، همه مردمان عزیز دیارمان را به حضور در تجمع اعتراضی مردمی ـ دانشجویی فردا ۲۷ آبان‌ماه، رأس ساعت ۱۳، در خصوص احداث غیرقانونی سدهای خرسان ۳ و ماندگان، مقابل استانداری کهگیلویه و بویراحمد دعوت می‌کنم:

کُوه دِنـا برف چَویل ، پازَن سالی یَه‌وِلّا / گِلمَه بُنگ بِزنیت وَ آسَماری تییلُم

زَردکُوه بُنگ اِیزَنُم، عَطرچَویل کُوه دِنـا / وَ شوشتَر تا بویراحمد، ایل بختیاری تییلُم

وَ دِیار زاگُرس، سِتین اِیلل دَ کِیهَ / بختیاری ـ بویراحمدی وَ دَس‌دراری تییلُم

با احترام

حسین شفیعی – وکیل دادگستری